“ଇସ୍କୋ ଦେଖିଏ! ମର ଗୟା ହୈ... ଔର ଚଲ ରହା ହୈ... [ୟାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ! ମରିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଚାଲୁଛି]”।
ଅମିତ ମରାଣ୍ଡି ଏବେ କିଛି ଦିନ ହେଲା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ହସର ଖୋରାକ ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆଜି ବି କିଛି ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମଚନ (ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ବେଞ୍ଚ) ଆଡ଼କୁ ସେ ଚାଲିଚାଲି ଆସିଲା ବେଳକୁ ସେଠାରେ ବସିଥିବା ପ୍ରାୟ ଅଧା ଡଜନ ଗ୍ରାମବାସୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହସୁଛନ୍ତି ।
ସେହି ୩୨-ବର୍ଷୀୟ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ଜଣକ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ହସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ମୁହଁର ଭାବ ବଦଳି ଯାଉଛି । ମୁହଁରେ କ୍ରୋଧ ଭରି ହେଇଗଲା ବେଳେ ସେ କହୁଛନ୍ତି, “ଦେଖ ଲିଯିୟେ, ହମ ଜିନ୍ଦା ହୈ ଲେକିନ ହମକୋ ମାର ଦିୟା ହୈ [ମତେ ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, କିନ୍ତୁ ମତେ ମାରି ଦେଇଛନ୍ତି]”।
ବିହାରର ଲୋହସିଂଘଣା ଗାଁର ଦିନ ମଜୁରିଆ ଶ୍ରମିକ ଜଣକ ନିକଟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମୃତ ମତଦାତାଙ୍କ ତାଲିକାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ନାଁ ବାବଦରେ ଜଣାଉଥିଲେ । ଏହି ସାଂଘାତିକ ତାଲିକାଟିକୁ ମତଦାତା ନାଁ ନିରୂପଣ ପାଇଁ ସ୍ପେସିଆଲ ଇଣ୍ଟେନସିଭ ରିଭିଜନ (ଏସଆଇଆର) ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା । ମତଦାତା ତାଲିକାରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ମତଦାତାମାନଙ୍କ ନାଁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ନିଆ ଯାଇଥିଲା। ତେବେ ଏଠି ଲୋଆ ଟୋଲାରେ ବହୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ‘ମୃତ’ ଘୋଷଣା କରି ଦିଆଗଲା । ମୁଁ ଫୋନରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅମିତର ନାଁ ଅଛି ବୋଲି ସତର୍କ କରି ଦେଇଥିଲି ।
ମତଦାତା ତାଲିକାରୁ ତାଙ୍କ ନାଁ ହଟାଇ ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଖରାପ ଲାଗୁଥିଲା: “ବୁରା ତୋ ଲଗତା ହୈ ନା [ମତେ ବହୁତ ଖରାପ ଲାଗୁଛି]”।
ଏବେ ପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ୧୨ଟା ଓ ମୁଁ ଲୋଆ ଟୋଲା ନାମକ ଆଦିବାସୀ ପଡ଼ାରେ ବୁଥ ନମ୍ବର ୨୨୩ର ବାଦ୍ ପଡିଥିବା ମତଦାତା ତାଲିକା ଧରି ଅଛି । ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ୱେବସାଇଟରେ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଥିବା ମତଦାତାମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଗାଁକୁ ଠାବ କଲି । ସେହି ଉପାୟରେ ବୁଥ ନମ୍ବର ୨୨୩ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲୋଇଶିଙ୍ଘା ଗାଁ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ନାଁ ବାଦ୍ ପଡିଥିବା କଥା ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲି ।
ଲୋଆ ଟୋଲା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ପଡ଼ା ଯେଉଁ ନାଁର ଉତ୍ପତ୍ତି ଗଛରୁ । ଦୁମର ବା ଗୁଲର (ଡିମିରି) ଗଛକୁ ସାନ୍ତାଳି ଭାଷାରେ ‘ଲୋଆ’ ବୋଲି କହନ୍ତି – ଏହା ଏକ ଆଷ୍ଟ୍ରୋଏସିଆଟିକ ଭାଷା ଯାହାକୁ ଭାରତର ପାଖାପାଖି ୭୪ ଲକ୍ଷ ଲୋକ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନଙ୍କର ପଡ଼ା ବା ଟୋଲାରେ ଏକଦା ଗୋଟିଏ ବହୁତ ବଡ଼ ଡିମିରି ଗଛ ଥିଲା, ଯାହାକି ମୋଟାମୋଟି ମାଟି ଓ ଚାଳଛପର ଘରରେ ଭର୍ତ୍ତି ଏହି ସାନ୍ତାଳ ପଡ଼ା ଗାଁର ପରିଚୟ ପାଲଟି ଯାଇଥିଲା । ୨୦୨୨-୨୩ରେ ହୋଇଥିବା ବିହାର ଜାତି ସର୍ଭେ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକାଂଶ ସାନ୍ତାଳିମାନଙ୍କର ହାରାହାରି ମାସିକ ଆୟ ହେଉଛି ପ୍ରାୟ ୬,୦୦୦ ଟଙ୍କା । ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ସାନ୍ତାଳି ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଭାଗଚାଷୀ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଅମିତଙ୍କ ଭଳି ଦୈନିକ ମଜୁରି ପାଇଁ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି – ସେ ପାଟନାରେ ଜଣେ ଡ୍ରାଇଭର ଭାବେ କାମ କରେ ।
